રાજા અને ફકીર: એક બોધદાયક પ્રસંગ
આ એ સમયની વાત છે જ્યારે દુનિયામાં રાજાશાહી (બાદશાહત) અસ્તિત્વમાં હતી અને કેટલાય માઈલો સુધી ફેલાયેલા રાજ્યો પર અલગ-અલગ પરિવારોનું શાસન હતું. આ જ સમયગાળાના એક રાજા પર કુદરત મહેરબાન થઈ અને તેના એક બુદ્ધિશાળી વજીર તથા બહાદુર સેનાપતિ (સિપાહ સાલાર) ના પ્રતાપે તેનું સામ્રાજ્ય વિસ્તરતું ગયું. આ રાજાના પડોશી દેશો પહેલેથી જ તેની સૈન્ય શક્તિથી પ્રભાવિત (મરઊબ) હતા અને તેના આધીન હતા. ત્યાં આ જ રાજાના નામનો સિક્કો ચાલતો હતો. રાજાએ તેમની સૈન્ય શક્તિ અને સંસાધનોનો પણ પોતાના હિતમાં ઉપયોગ કર્યો અને દૂર-દૂર સુધી ફેલાયેલા કેટલાય દેશો પર હુમલો કરીને તેમને પણ જીતી લીધા. પરંતુ આટલા મોટા વિસ્તાર પર શાસન કરવા છતાં તેની લાલચ (હવસ) ઓછી થતી નહોતી. તે પોતાની શક્તિના અહંકારમાં પણ ડૂબી ગયો હતો અને એવું વિચારતો હતો કે દુનિયા પર શાસન કરવું એ તેનો હક છે. દરેક પ્રજાએ તેની બાદશાહત સ્વીકારી લેવી જોઈએ. આ રાજા નસીબનો એટલો બળવાન હતો કે દર વર્ષે એક દેશ જીતી લેતો. તે જીતેલા વિસ્તારોમાં પોતાના નામનો સિક્કો બહાર પાડીને ત્યાં પોતાની પ્રજામાંથી કોઈ શાસક (હાકિમ) ની નિમણૂક કરી દેતો અને પછી ત્યાંના લોકો પર પોતાનો કાયદો લાગુ કરીને વ્યવસ્થા ચલાવવા લાગતો. પરંતુ આ સતત વિજયો પછી તેને એક અજીબ બેચેની અને અજંપો રહેવા લાગ્યો. આ વાસ્તવમાં એ લોભ (હિર્સ) હતો જેણે તેની રાતોની ઊંઘ અને દિવસનું સુખ-ચેન છીનવી લીધું હતું. તે રાત્રે જાગીને નવી ઝુંબેશોની યોજનાઓ બનાવતો રહેતો. સમય ઝડપથી પસાર થતો રહ્યો અને એક વખત આવી જ એક ઝુંબેશ પર રાજાએ પોતાનું સૈન્ય રવાના કર્યું. પરંતુ થોડા અઠવાડિયા પછી સંદેશવાહક (કાસિદ) સમાચાર લઈને આવ્યો કે રાજાની સેનાને નિષ્ફળતા મળી છે અને દુશ્મન તેના પર હાવી થઈ ગયો છે. કેટલાય વર્ષોના સતત વિજયોએ રાજાનું મગજ બગાડી નાખ્યું હતું. તે 'હાર' શબ્દ જાણે ભૂલી જ ગયો હતો. આ સાંભળીને તે ક્રોધિત થઈ ગયો. તેણે વધુ લશ્કર તૈયાર કરીને પોતે તે દેશ તરફ જવાનો નિર્ણય કર્યો. રાજા ઝડપથી રણ, પર્વત, નદીઓ પાર કરતો તે દેશની સરહદ પર પહોંચ્યો જ્યાં તેની મોકલેલી સેના નિષ્ફળ ગઈ હતી. યુદ્ધ શરૂ થયું અને વિરોધી રાજાની સેના, જેને તેના પડોશી દેશો પણ સાથ આપી રહ્યા હતા, તેમણે ફરી એકવાર હુમલાખોરોને હરાવી દીધા અને રાજાને નિરાશ થઈને પાછા ફરવું પડ્યું. આ હાર તેનાથી પચી રહી નહોતી. આ નિષ્ફળ સૈન્ય ઝુંબેશથી પાછા ફરતી વખતે રાજા ખૂબ જ દુઃખી અને ચિંતિત હતો. એક દિવસ તે પોતાની પત્ની સાથે વાતો કરી રહ્યો હતો, જેણે કહ્યું કે તે એક બુઝુર્ગ (સંત) ને જાણે છે જેમની દુઆથી તે ફરીથી યુદ્ધના મેદાનમાં સફળ થઈ શકે છે. રાજાએ તે સંતને દરબારમાં બોલાવ્યા. પરંતુ સંતે આવવાની ના પાડી દીધી અને કહેવડાવ્યું કે "જેને કામ હોય તે મને મારી ઝૂંપડીમાં આવીને પોતે મળે." સંદેશવાહકે રાજાને સંતની આ વાત જણાવી તો રાજા નારાજ થઈ ગયો. પરંતુ તેની પત્નીએ સમજાવ્યું કે તેઓ ખૂબ જ પહોંચેલા સંત છે અને આવા લોકોનું સન્માન કરવું જોઈએ. એક દિવસ રાજા પોતાના થોડા દરબારીઓને (મુસાહિબો) લઈને ફકીરની ઝૂંપડી પર હાજર થયો. સલામ-દુઆ પછી તેણે પોતાનો હેતુ (મુદ્દા) રજૂ કર્યો. સંતે તેની વાત સાંભળી અને કહ્યું કે "હું તને શાસન અને દેશો જીતવાની કોઈ યુક્તિ (ગુર) તો નહીં જણાવી શકું, પરંતુ એક એવી વાત જરૂર તારા સુધી પહોંચાડવા માંગુ છું જેમાં તારી સંપૂર્ણ ભલાઈ અને કલ્યાણ છે." રાજાને ગુસ્સો તો બહુ આવ્યો, પણ તેના પર ફકીરની નિઃસ્પૃહતા (બેનિયાઝી) અને રોફ જામી ચૂક્યો હતો. તેણે પ્રશ્નાર્થ નજરે જોયું, તો સંતે કહ્યું, "અલ્લાહનો એક બંદો અડધી રોટલી પોતે ખાઈ લે છે અને અડધી બીજા ભૂખ્યા માણસને આપી દે છે, પરંતુ એક રાજાની સ્થિતિ એવી હોય છે કે જો તે દુનિયાના મોટા ભાગ પર કબજો કરી લે, તો પણ તેને બાકીની દુનિયા પર કબજો કરવાની ચિંતા સવાર રહે છે. તારે જોઈએ કે જે મળી ગયું છે તેના પર સંતોષ (ઇક્તિફા) કર અને જો દિલને લાલચથી પવિત્ર કરવું હોય, તો જે કંઈ તારી જરૂરિયાત કરતાં વધુ છે તેને વહેંચી દે." આ કહીને સંતે રાજાને ઝૂંપડીમાંથી બહાર નીકળી જવાનો ઈશારો કર્યો અને રાજા મહેલમાં પાછો ફર્યો. પરંતુ તે સમજી ગયો હતો કે આ અસંતોષ અને બેચેની ત્યારે જ ખતમ થઈ શકે છે, જ્યારે તે લોભ છોડી દે અને ઈચ્છાઓનો ત્યાગ કરીને સંતોષી (કાનિઅ) થઈ જાય.
