ખાનદાન અને લોહીની ઓળખ
સુલ્તાન મહમૂદ ગઝનવીનો દરબાર ભરાયેલો હતો. દરબારમાં હજારો લોકો હાજર હતા જેમાં ઓલિયા, કુત્બ અને અબ્દાલ પણ સામેલ હતા. સુલ્તાન મહમૂદે બધાને સંબોધીને કહ્યું, "શું કોઈ વ્યક્તિ મને હઝરત ખિઝ્ર અલયહિસ્સલામના ઝિયારત (દર્શન) કરાવી શકે છે?" બધા શાંત રહ્યા. દરબારમાં બેઠેલો એક ગરીબ ગ્રામીણ (દેહાતી) ઉભો થયો અને કહ્યું, "હું ઝિયારત કરાવી શકું છું." સુલ્તાને શરતો પૂછી તો તે અરજ કરવા લાગ્યો, "છ મહિના નદી કિનારે ચિલ્લો (સાધના) કરવો પડશે, પરંતુ હું એક ગરીબ માણસ છું, મારા ઘરનો ખર્ચ તમારે ઉપાડવો પડશે." સુલ્તાને શરત મંજૂર કરી લીધી; તે માણસને ચિલ્લા માટે મોકલી દેવામાં આવ્યો અને ઘરનો ખર્ચ બાદશાહના માથે આવ્યો. છ મહિના વીતી ગયા પછી સુલ્તાને તે માણસને દરબારમાં હાજર કર્યો અને પૂછ્યું. તો દેહાતી કહેવા લાગ્યો, "હુઝૂર! કેટલાક વઝીફા ઉલટા થઈ ગયા છે, તેથી બીજા છ મહિના લાગશે." વધુ છ મહિના વીતી ગયા પછી સુલ્તાન મહમૂદના દરબારમાં તે માણસને ફરીથી રજૂ કરવામાં આવ્યો ત્યારે બાદશાહે પૂછ્યું, "મારા કામનું શું થયું...?" આ વાત સાંભળીને દેહાતી કહેવા લાગ્યો, "બાદશાહ સલામત! ક્યાં મારા જેવો ગુનેગાર અને ક્યાં હઝરત ખિઝ્ર અલયહિસ્સલામ! મેં તમારી સાથે જૂઠું બોલ્યું... મારા ઘરનો ખર્ચ પૂરો નહોતો થતો, બાળકો ભૂખથી મરી રહ્યા હતા, તેથી આવું કરવા માટે મજબૂર થયો..." સુલ્તાન મહમૂદ ગઝનવીએ પોતાના એક વઝીર (મંત્રી) ને ઊભો કર્યો અને પૂછ્યું, "આ માણસની સજા શું છે?" વઝીરે કહ્યું, "આ માણસે બાદશાહ સાથે જૂઠું બોલ્યું છે. તેથી તેનું ગળું કાપી નાખવામાં આવે." દરબારમાં એક નૂર ભરેલા (તેજસ્વી) ચહેરાવાળા બુઝુર્ગ પણ બિરાજમાન હતા, તેમણે કહ્યું, "બાદશાહ સલામત! આ વઝીરે બિલકુલ સાચું કહ્યું..." બાદશાહે બીજા વઝીરને પૂછ્યું, "તમે કહો?" તેણે કહ્યું, "આ માણસે બાદશાહ સાથે ફ્રોડ (ધગાબાજી) કર્યો છે, તેનું ગળું ન કાપવામાં આવે પણ તેને કૂતરાઓ આગળ ફેંકી દેવામાં આવે જેથી તે અપમાનિત થઈને મરે, અને તેને મરવામાં થોડો સમય તો લાગે." દરબારમાં બેઠેલા તે જ નૂરવાળા ચહેરાવાળા બુઝુર્ગે કહ્યું, "બાદશાહ સલામત! આ વઝીર બિલકુલ સાચું કહી રહ્યો છે." સુલ્તાન મહમૂદ ગઝનવીએ પોતાના વહાલા ગુલામ અય્યાઝને પૂછ્યું, "તું શું કહે છે?" અય્યાઝે કહ્યું, "બાદશાહ સલામત! તમારી બાદશાહીથી એક વર્ષ સુધી એક ગરીબના બાળકો પળાતા રહ્યા, તમારા ખજાનામાં કોઈ અછત નથી આવી અને ન તો તેના જૂઠથી તમારી શાનમાં કોઈ ફરક પડ્યો છે. જો મારી વાત માનો તો તેને માફ કરી દો, જો તેને મારી નાખવામાં આવશે તો તેના બાળકો ભૂખથી મરી જશે..." અય્યાઝની આ વાત સાંભળીને સભામાં બેઠેલા તે જ નૂરવાળા ચહેરાવાળા બાબા કહેવા લાગ્યા, "અય્યાઝ બિલકુલ સાચું કહી રહ્યો છે." સુલ્તાન મહમૂદ ગઝનવીએ તે બાબાજીને બોલાવ્યા અને પૂછ્યું, "તમે દરેક વઝીરના નિર્ણયને સાચો કહ્યો, તેનું કારણ મને સમજાવો." બાબાજી કહેવા લાગ્યા: "બાદશાહ સલામત! પહેલા નંબરે જે વઝીરે કહ્યું કે તેનું ગળું કાપવામાં આવે, તે કોમનો કસાઈ છે અને કસાઈનું કામ ગળા કાપવાનું છે. તેણે પોતાનો ખાનદાની રંગ બતાવ્યો. ભૂલ તેની નથી તમારી છે કે તમે એક કસાઈને વઝીર બનાવી દીધો. બીજો જેણે કહ્યું કે તેને કૂતરાઓ આગળ ફેંકી દેવામાં આવે, તે વઝીરના પિતા બાદશાહોના કૂતરા નવડાવતા હતા અને કૂતરાઓથી શિકાર રમતા હતા. તેનું કામ જ શિકારી કૂતરાઓનું છે, તો તેણે પોતાના ખાનદાનનો પરિચય આપ્યો. તમારી ભૂલ છે કે આવા માણસને વઝારત (મંત્રીપદ) આપ્યું. જ્યાં આવા લોકો વઝીર હોય, ત્યાં લોકોએ ભૂખથી જ મરવું પડે. અને ત્રીજું, અય્યાઝે જે નિર્ણય કર્યો તો સુલ્તાન મહમૂદ સાંભળો! અય્યાઝ સૈયદ ઝાદો (સૈયદ વંશનો) છે. સૈયદની શાન એ છે કે સૈયદ પોતાનું આખું ખાનદાન કરબલામાં કુરબાન કરી દે છે પણ બદલો લેવાનું ક્યારેય નથી વિચારતો." સુલ્તાન મહમૂદ પોતાની ખુરશી પરથી ઊભો થઈ જાય છે અને અય્યાઝને સંબોધીને કહે છે, "અય્યાઝ! તેં આજ સુધી મને કેમ ન જણાવ્યું કે તું સૈયદ છે?" અય્યાઝ કહે છે, "આજ સુધી કોઈને આ વાતની ખબર નહોતી કે અય્યાઝ સૈયદ છે. પરંતુ આજે બાબાજીએ મારો ભેદ ખોલ્યો, તો આજે હું પણ એક ભેદ ખોલી દઉં છું. હે બાદશાહ સલામત! આ બાબા કોઈ સામાન્ય હસ્તી નથી, આ પોતે જ હઝરત ખિઝ્ર અલયહિસ્સલામ છે." મનકૂલ (નકલ કરેલ).
