ઈરાનનું મોટું નુકસાન

ઈરાનના સરકારી મીડિયાએ આજે સવારે પુષ્ટિ કરી છે કે સુપ્રીમ લીડર અયાતુલ્લા અલી ખામનેઈ શનિવારે થયેલા દજ્જાલી (દુષ્ટ) હવાઈ હુમલામાં શહીદ થઈ ગયા છે. આ જાહેરાતના થોડા કલાકો પહેલા અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે પણ આ સમાચાર આપ્યા હતા. જો કે, શરૂઆતમાં તેહરાન દ્વારા આનો ઇનકાર કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ પાછળથી સરકારી સ્તરે તેની પુષ્ટિ કરવામાં આવી હતી અને દેશમાં ચાલીસ દિવસના શોકની સાથે સાત દિવસની સરકારી રજા જાહેર કરવામાં આવી છે.

ઈરાનની સુપ્રીમ નેશનલ સિક્યુરિટી કાઉન્સિલે પોતાના નિવેદનમાં ખામનેઈની શહાદતને વૈશ્વિક તાગૂતી (દમનકારી) શક્તિઓ સામે એક નવા સંઘર્ષની શરૂઆત ગણાવી હતી. પાસદારાન-એ-ઇન્કિલાબ (રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ્સ) એ પણ બદલો લેવાની જાહેરાત કરી છે. ઈરાની સમાચાર એજન્સી ફાર્સના જણાવ્યા અનુસાર, આ હુમલો એ સમયે થયો જ્યારે સુપ્રીમ લીડર પોતાની ઓફિસમાં સરકારી કામકાજ કરી રહ્યા હતા. બિનસત્તાવાર અહેવાલો મુજબ, આ હુમલામાં તેમના કેટલાક નજીકના પરિવારજનો પણ નિશાન બન્યા છે.

બીજી તરફ, રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે આ કાર્યવાહીને ઈરાની જનતા અને અમેરિકનો બંને માટે ન્યાય ગણાવી છે. તેમના મતે, ઈરાની નેતૃત્વ આધુનિક ગુપ્તચર અને દેખરેખ પ્રણાલીથી બચી શક્યું નથી. અમેરિકી ન્યૂઝ ચેનલો NBC News, CBS News અને ABC News ને આપેલા ઈન્ટરવ્યુમાં ટ્રમ્પે દાવો કર્યો હતો કે ઈરાનમાં નિર્ણયો લેનાર કેન્દ્રીય નેતૃત્વનો મોટો હિસ્સો ખતમ થઈ ગયો છે અને હવે નેતૃત્વમાં પરિવર્તન અનિવાર્ય છે. તેમણે એમ પણ કહ્યું કે બોમ્બમારો ઓછામાં ઓછો થોડા દિવસો સુધી ચાલુ રહેશે અને જરૂર પડ્યે તેને લંબાવી શકાય છે.

અમેરિકી વેબસાઈટ Axios ને આપેલા એક ઈન્ટરવ્યુમાં ટ્રમ્પે સંકેત આપ્યો હતો કે તેમની પાસે સૈન્ય કાર્યવાહી સિવાય પણ વૈકલ્પિક રસ્તાઓ ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ તેમનો દાવો હતો કે ઈરાને તાજેતરના મહિનાઓમાં તેના પરમાણુ માળખાને પુનઃજીવિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, જેણે આ હુમલાને અનિવાર્ય બનાવ્યો હતો. સ્વતંત્ર વિશ્લેષકોએ બાંધકામ પ્રવૃત્તિઓ તરફ ઈશારો તો કર્યો છે, પરંતુ પરમાણુ કાર્યક્રમ સંપૂર્ણપણે પુનઃજીવિત થયો હોવાના પુરાવા સામે આવ્યા નથી.

અલ જઝીરાના જણાવ્યા અનુસાર, દજ્જાલી શક્તિઓનો આ હુમલો માત્ર એક સૈન્ય કાર્યવાહી નથી પરંતુ તે ઈરાની રાજ્યના માળખા અને સમગ્ર પ્રદેશ માટે એક ભૂકંપ સાબિત થઈ શકે છે. ખામનેઈ ત્રણ દાયકાથી વધુ સમય સુધી ઈરાનના સૌથી શક્તિશાળી પદ પર રહ્યા અને રાજ્ય, સૈન્ય અને ધાર્મિક સંસ્થાઓની દિશા નક્કી કરતા રહ્યા. તેમના જવાના કારણે ઉભા થયેલા શૂન્યાવકાશે નેતૃત્વની નિરંતરતા અંગે મહત્વના પ્રશ્નો ઉભા કર્યા છે.

છેલ્લા દિવસોમાં કેટલાક આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયામાં એવા અહેવાલો વહેતા થયા હતા કે 67 વર્ષીય અલી લારીજાનીને ડેપ્યુટી અથવા સંભવિત ઉત્તરાધિકારી તરીકે સામે લાવી શકાય છે. લારીજાની ભૂતકાળમાં પાસદારાન-એ-ઇન્કિલાબ સાથે જોડાયેલા રહ્યા છે, સંસદના અધ્યક્ષ રહી ચૂક્યા છે અને હાલમાં મહત્વની સરકારી સંસ્થાઓમાં પ્રભાવ ધરાવે છે. જો કે, સત્તાવાર રીતે નવા સુપ્રીમ લીડર કે કાર્યવાહકની નિમણૂક અંગે કોઈ અંતિમ જાહેરાત સામે આવી નથી. ઈરાનની બંધારણીય પ્રક્રિયા 'મજલિસ-એ-ખુબરેગાન-એ-રહબરી' (એક્સપર્ટ કાઉન્સિલ) દ્વારા નવા નેતાની ચૂંટણીની માંગ કરે છે, તેથી આગામી થોડા દિવસો નિર્ણાયક રહેશે.

આ હુમલાની સફળતાની પૃષ્ઠભૂમિમાં આંતરિક સુરક્ષા પર પણ સવાલો ઉઠી રહ્યા છે. ઈરાની વર્તુળોમાં એવો ગણગણાટ છે કે આટલા ઉચ્ચ સ્તર સુધી પહોંચવું માત્ર બહારની ટેક્નોલોજીથી શક્ય ન હતું, પરંતુ આંતરિક નબળાઈ અથવા માહિતી લીક થવાએ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હશે. ઈરાન વિતેલા વર્ષોમાં આંતરિક નેટવર્ક સામે કાર્યવાહી કરતું રહ્યું છે, પરંતુ આ ઘટનાએ સુરક્ષા માળખાની નબળાઈઓને છતી કરી દીધી છે.

સૈન્ય દ્રષ્ટિકોણથી, વર્તમાન તબક્કામાં અસલી લડાઈ મિસાઈલ અને હવાઈ સંરક્ષણ પ્રણાલીની છે. ઈરાનની વળતો પ્રહાર કરવાની ક્ષમતા તેના બેલિસ્ટિક અને ક્રૂઝ મિસાઈલ કાર્યક્રમ પર નિર્ભર કરે છે. જ્યાં સુધી અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ ઈરાનના મિસાઈલ મથકો અને લોન્ચિંગ સાઈટોને સંપૂર્ણપણે નિષ્ક્રિય નહીં કરે ત્યાં સુધી વળતા પ્રહારની સંભાવના રહેશે. જો કે, જમીની હુમલો અથવા ઈરાન પર સીધો કબજો હાલ પૂરતો અશક્ય લાગે છે, કારણ કે ઈરાનની ભૂગોળ, વસ્તી અને સૈન્ય માળખું કોઈપણ વિદેશી શક્તિ માટે એક લાંબી અને ખર્ચાળ ઝુંબેશ સાબિત થશે.

રાજકીય રીતે આ કટોકટી બે સંભવિત રસ્તાઓ તરફ જઈ શકે છે: કાં તો કટ્ટરપંથી જૂથો વધુ મજબૂત થઈને પ્રતિકારની વ્યૂહરચના લંબાવશે, અથવા નેતૃત્વ પરિવર્તન પછી નવું સંતુલન સર્જાશે જે મર્યાદિત સમજૂતી કે નવેસરથી વાટાઘાટોનો રસ્તો ખોલશે. ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર દ્વારા એક જ સમયે સૈન્ય દબાણ અને રાજદ્વારી શક્યતાનો ઉલ્લેખ આ જ બેધારી વ્યૂહરચના દર્શાવે છે. ટ્રમ્પનું કહેવું છે કે ગઈકાલની સરખામણીએ આજે રાજકીય ઉકેલનો રસ્તો ઘણો સરળ બની ગયો છે.

હાલમાં ઈરાન એક નાજુક વળાંક પર ઊભું છે. નેતૃત્વનો શૂન્યાવકાશ, આંતરિક સુરક્ષાની ચિંતાઓ, મિસાઈલ શક્તિ પર નિર્ભરતા અને વૈશ્વિક દબાણ—આ બધા પરિબળો મળીને આવનારા દિવસોને અસાધારણ રીતે મહત્વપૂર્ણ બનાવી રહ્યા છે. જો રાજ્યનું માળખું વ્યવસ્થિત રીતે ઉત્તરાધિકારના તબક્કાને પાર કરી લેશે, તો વ્યવસ્થા પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવામાં સફળ થઈ શકે છે; પરંતુ જો આંતરિક કલહ વધશે, તો આ ઘટના મધ્ય પૂર્વના રાજકારણમાં એક નવા યુગની શરૂઆત પણ સાબિત થઈ શકે છે.