સલફ (પૂર્વજો) ના સમયમાં માત્ર પુસ્તકીય જ્ઞાન (ઇલ્મ) ની સ્થિતિ:
મૌલાના ફૈસલ અહમદ સાહેબ નદવી ભટકલી લખે છે:
આપણા ઉલેમાએ સલફ (પૂર્વજ વિદ્વાનો) માત્ર પુસ્તકીય જ્ઞાનને કોઈ મહત્વ આપતા નહોતા. એટલે કે જો કોઈ વ્યક્તિના કોઈ અસાતિઝા (શિક્ષકો) અને મશાઇખ (ધર્મગુરુઓ) ન હોય અને તેણે માત્ર પુસ્તકો વાંચીને જ કંઈક જ્ઞાન મેળવ્યું હોય, તો તેને કોઈ મહત્વ આપવામાં આવતું નહોતું. ઇસ્લામિક ઇતિહાસમાં કેટલાક એવા લોકો થઈ ગયા છે જેમનો ઉલ્લેખ પુસ્તકોમાં આદરના બદલે નિંદા સાથે થાય છે. ઉલેમાએ સલફ આવા માત્ર પુસ્તકીય જ્ઞાન ધરાવતા વ્યક્તિ સાથે જ્ઞાનની ચર્ચા (બહેસ) કરવા પણ તૈયાર નહોતા. કાઝી અયાઝ રહમતુલ્રાહી અલૈહ એ કેવો ઇબ્રતઅંગેઝ (બોધદાયક) કિસ્સો નકલ કર્યો છે કે ઇમામ અહમદ રહમતુલ્રાહી અલૈહ ના સમયમાં ઇબ્ન અબી દાઊદ નામનો માત્ર પુસ્તકીય જ્ઞાન ધરાવતો એક માણસ હતો, તે અહીં-તહીંથી મતભેદવાળા મુદ્દાઓ પર ચર્ચા છેડતો હતો. સમયના શાસક (ખલીફા) મોતસિમે ઇમામ અહમદને કહ્યું: "જરા ઇબ્ન અબી દાઊદ સાથે વાત કરીને તેને શાંત કરો." ઇમામ અહમદે ફરમાવ્યું: "હું એવા વ્યક્તિ સાથે કેવી રીતે વાત કરું જેને મેં ક્યારેય કોઈ આલિમ (વિદ્વાન) ના દરવાજે (ચોખટ પર) જોયો નથી?" વિચારો અને આમાંથી પાઠ લો કે આવા અધૂરા પુસ્તકીય જ્ઞાનથી લોકો આજે કેવા-કેવા ફિત્ના (વિવાદો) ઉભા કરી રહ્યા છે.
(ફિકહી ઇખ્તિલાફ કી હકીકત / પાના નંબર: ૧૯-૨૦)
