બિસ્મિલ્લાહિર રહમાનિર રહીમ (અલ્લાહના નામથી, જે અત્યંત કૃપાળુ અને દયાળુ છે)
૯ નવેમ્બર, 'ઇકબાલ દિવસ' એટલે કે અલ્લામા ઇકબાલના જન્મનો દિવસ.
પરોઢિયે જાગવાના શિષ્ટાચાર (આદાબ-એ-સહર ખૈઝી)
ઇંગ્લેન્ડનો બરફીલો વિસ્તાર, શિયાળાની ઠંડી હવાઓ, ચારેય તરફ ઈસાઈ ધર્મનો પ્રભાવ, ઈમાનની મજલિસોનો દૂર-દૂર સુધી કોઈ પત્તો નહીં, પરિસ્થિતિઓ તદ્દન વિપરીત અને પ્રતિકૂળ, અંધારી રાતનો બેચેન કરી દેનારો સન્નાટો; અને એક મોમિન (સાચો આસ્તિક) પોતાના નરમ અને ગરમ પથારીમાંથી ઊઠે છે. તે શરીર અને આત્માને ધ્રુજાવી દે તેવા ઠંડા પાણીથી વઝૂ કરે છે, મુસલ્લો (જાયનમાઝ) બિછાવે છે અને બે રકઅત નમાઝ અદા કરે છે. નમ્રતાનો દામન ફેલાવીને પોતાના રબની મોટાઈ બયાન કરે છે, તેની સાથે દિલની વાતો (રાઝ ઓ નિયાઝ) કરે છે. તે ઠંડીના વાતાવરણમાં તેના ગરમ-ગરમ આંસુ રબની સમક્ષ વહીને મોમિનના ગાલ પર લીટા બનાવી દે છે. ક્યારેક ડસકાં બંધાઈ જાય છે તો ક્યારેક અવાજ લથડી જાય છે, અને એવું રોજ થાય છે. અને જ્યારે તે મોમિન પોતાની કલમ પર કાબૂ મેળવે છે, ત્યારે તે ઠંડી રાતોનું રહસ્ય આ રીતે પ્રગટ થાય છે:
"ગરચે ઝિમિસ્તાની હવા મેં થી શમશીર કી તેઝી,
ન છૂટે જિસસે લંડન મેં ભી આદાબ-એ-સહરખૈઝી."
(જો કે શિયાળાની હવામાં તલવાર જેવી તીક્ષ્ણતા હતી, છતાં લંડનમાં પણ વહેલી સવારે જાગવાનો નિયમ છૂટ્યો નહીં.)
ઇકબાલ એમ જ 'ઇકબાલ' નથી બન્યા. કેટલીય વાર મિલ્લત (મુસ્લિમ કોમ) નું દર્દ આ ઠંડી રાતોમાં આંસુઓનું સ્વરૂપ લઈને આંખોના ઝરણામાંથી વહ્યું હશે, અને આ શાંત તથા અતૃપ્ત રાતોમાં કેટલીય વાર ઉમ્મતની બદહાલી અને પતન ના શિકવા પોતાના રબના પવિત્ર દરબારમાં સંભળાવ્યા હશે. ત્યારે જઈને ઇકબાલને શાયરી અને તેમાં દર્દ, કરુણા અને સોઝ-ઓ-સાઝની એ ભેટ મળી હશે, જેને સાંભળનાર મંત્રમુગ્ધ થઈ જાય છે અને વાંચનાર વિચારવા માટે મજબૂર થઈ જાય છે. સાચું છે, ઇકબાલે જ તો કહ્યું હતું:
"અત્તાર હો, રૂમી હો, રાઝી હો, ગઝાલી હો,
કુછ હાથ નહીં આતા બે આહ-એ-સહરગાહી."
(ભલે કોઈ અત્તાર હોય, રૂમી હોય, રાઝી હોય કે ગઝાલી હોય; વહેલી સવારની આહ અને તડપ વગર કંઈ જ હાંસલ થતું નથી.)
🖋🖋 અનસ નરોલવી 🖋🖋
