માહિત દરજીની આશ્ચર્યજનક કાતર.....!
એક શીરીં-ઝબાન (મીઠું બોલનારો) માણસ રાત્રે મિત્રોની મહેફિલમાં બેસીને દરજીઓ વિશે મજેદાર કિસ્સા સંભળાવી રહ્યો હતો. વાર્તાકાર (દાસ્તાં ગો) એટલી માહિતી ધરાવતો હતો કે બાકાયદા એક સારું એવું 'દરજી નામા' (પુસ્તક) તૈયાર થઈ શકે. જ્યારે આ માણસે દરજીઓની ચોરી અને મક્કારીથી ગ્રાહકોનું કપડું ગાયબ કરી દેવાના અસંખ્ય કિસ્સાઓ વર્ણવી દીધા, ત્યારે સાંભળનારાઓમાં એક તુર્ક, જેને પોતાની બુદ્ધિ અને ચતુરાઈ પર મોટો ગર્વ હતો, તે કહેવા લાગ્યો:
"આ વિસ્તારમાં સૌથી મોટો ઉસ્તાદ દરજી કોણ છે?"
વાર્તાકારે કહ્યું: "આમ તો એકથી એક ચડિયાતા માહિરે-ફન (કલાકારો) આ શહેરની ગલી-કૂચોમાં હાજર છે, પરંતુ 'પુર્શ' નામનો દરજી મોટો કલાકાર છે. તેના કાપેલા કપડાનો કોઈ તોડ નથી. હાથની સફાઈમાં એવો ઉસ્તાદ છે કે કપડું તો ઠીક, આંખોનું કાજળ પણ ચોરી લે અને ચોરીની ખબર પણ પડવા ન દે."
તુર્ક કહેવા લાગ્યો:
"લગાવી લો મારી સાથે શરત! હું તેની પાસે કપડું લઈને જઈશ અને જોઈશ કે તે કેવી રીતે મારી આંખોમાં ધૂળ નાખીને કપડું ચોરે છે. ભાઈ, કપડું તો દૂરની વાત છે, તે એક દોરો પણ ગાયબ નહીં કરી શકે."
મિત્રોએ જ્યારે આ સાંભળ્યું ત્યારે કહેવા લાગ્યા:
"અરે ભાઈ! વધારે જોશમાં ન આવો. તમારા પહેલાં પણ ઘણા લોકો આવો જ દાવો કરીને આવ્યા અને તે દરજીથી છેતરાઈ ગયા. તમે તમારી બુદ્ધિ પર આટલો ભરોસો ન કરો, ધોકો ખાશો."
મહેફિલ બરખાસ્ત (પૂરી) થયા પછી તુર્ક પોતાના ઘરે ગયો. આ જ વિચારોની મૂંઝવણ અને ચિંતામાં આખી રાત વિતાવી. સવાર થતાં જ તેણે કિંમતી અતલસનું (સાટિનનું) કપડું લીધું અને પુર્શ દરજીનું નામ પૂછતો-પૂછતો તેની દુકાને પહોંચી ગયો. દરજી આ તુર્ક ગ્રાહકને જોતા જ ખૂબ જ અદબથી ઊભો થઈ ગયો અને સલામ કરી. દરજીએ વિનમ્રતા અને આદર-સત્કારનું એવું પ્રદર્શન કર્યું કે તુર્ક ખૂબ પ્રભાવિત થયો. મનમાં કહેવા લાગ્યો: "આ માણસ દેખાવમાં તો એવો લુચ્ચો અને દગાબાજ લાગતો નથી, લોકો પણ નકામો રાઈનો પર્વત બનાવી દે છે." આ વિચારીને તેણે કિંમતી અતલસ દરજીની સામે મૂકી દીધું અને કહેવા લાગ્યો:
"આ અતલસનો ઝભ્ભો (કબા) મને સીવી આપો."
દરજીએ બંને હાથ અદબથી પોતાના છાતી પર રાખ્યા અને કહેવા લાગ્યો: "હુઝૂર! ઝભ્ભો એવો સીવીશ જે ન માત્ર તમારા શરીર પર શોભશે પરંતુ આખી દુનિયા જોતી રહી જશે." તેણે કપડું ગજથી માપ્યું અને કાપવા માટે જગ્યાએ-જગ્યાએ તેના પર નિશાન લગાવવા લાગ્યો. સાથે જ આજુબાજુના રસપ્રદ કિસ્સાઓ શરૂ કરી દીધા. હસવા-હસાવવાની વાતો થવા લાગી, જેમાં તુર્કને ખૂબ જ રસ પડવા લાગ્યો. જ્યારે દરજીએ તેનો રસ જોયો, ત્યારે એક રમુજી જોક્સ (લતીફો) સંભળાવ્યો, જે સાંભળીને તુર્ક હસવા લાગ્યો. તુર્કની નાની-નાની આંખો હસતા-હસતા વધુ બંધ થઈ ગઈ. દરજીએ ઝટપટ કપડું કાપ્યું અને સાથળ નીચે એવું દબાવી દીધું કે ખુદાની જાત સિવાય બીજું કોઈ જોઈ ન શક્યું. ટૂંકમાં, આ રસપ્રદ વાર્તાલાપમાં તુર્ક પોતાનો અસલી હેતુ અને દાવો ભૂલી બેઠો. ક્યાંનું અતલસ અને ક્યાંની શરત? હસી-મજાકમાં તુર્ક બધી બાબતોથી ગાફિલ (બેખબર) થઈ ગયો. તુર્ક દરજીને કહેવા લાગ્યો:
"આવી જ મજેદાર કોઈ બીજી વાત સંભળાવો!"
દરજીએ ફરીથી પોતાની વાકપટુતા (ચર્બ ઝબાની) બતાવી. તુર્ક એટલું હસ્યો કે તેની આંખો બિલકુલ બંધ થઈ ગઈ; હોશ-હવાસ ગાયબ અને બુદ્ધિ અલવિદા થઈ ગઈ. આ વખતે દરજીએ ફરીથી કપડું કાપીને સાથળ નીચે દબાવી દીધું. તુર્કે ચોથી વખત મજાકની માંગણી કરી તો દરજીને થોડી શરમ આવી ગઈ અને કહેવા લાગ્યો: "હવે વધુ માંગણી ન કરો, જો હસવાની વધુ વાત કહીશ તો તમારો ઝભ્ભો નાનો (તંગ) થઈ જશે (કપડું ઓછું પડી જશે)."
આ હિકાયત (વાર્તા) વર્ણવ્યા પછી મૌલાના રૂમી રહમતુલ્લાહી અલયહી નસીહત ફરમાવે છે કે જાણો છો તે તુર્ક કોણ હતો? દગાબાજ દરજી કોણ હતો? અતલસ શું છે? અને હસી-મજાક શું છે? કાતર શું છે અને ઝભ્ભો (કબા) કઈ ચીજ છે?
સાંભળો!
તે ગાફિલ તુર્ક તમારી જાત (તમે પોતે) છે, જેને પોતાની બુદ્ધિ અને ચતુરાઈ પર મોટો ભરોસો છે.
તે લુચ્ચો અને ધોકેબાજ દરજી આ દુનિયાએ-ફાની (નાશવંત સંસાર) છે.
હસી-મજાક તમારા નફસાની જઝબાત (સાંસારિક વાસનાઓ/ઈચ્છાઓ) છે.
તમારી ઉંમર અતલસ (કપડા) જેવી છે, જેના પર દિવસ-રાત દરજીની કાતરની જેમ ચાલી રહ્યા છે.
આમોદ-પ્રમોદ અને રમૂજનો શોખ તમારી ગફલત (લાપરવાહી) છે.
અતલસનો ઝભ્ભો તમારે ભલાઈ અને નેકી માટે સીવડાવવાનો હતો, તે નકામી મજાક અને અટ્ટહાસ્યોમાં તબાહ અને બરબાદ થઈ ગયો.
હે અઝીઝ (પ્રિય)! પોતાના હોશ-હવાસ ઠેકાણે લાવ, બાહ્ય દેખાવને છોડ, આંતરિક (બાતિન) તરફ ધ્યાન આપ. તમારી કિંમતી ઉંમરનું અતલસ રાત-દિવસની કાતરથી દુનિયાનો મક્કાર દરજી ટુકડે-ટુકડા કરીને ચોરી રહ્યો છે અને તમે હસી-મજાકમાં વ્યસ્ત છો......!
— હિકાયત-એ-રૂમી
