બિહાર મતદાર યાદી વિવાદ: ચૂંટણી પંચે 2003ના SIR આદેશની નકલ આપવાનો ઇનકાર કર્યો, પારદર્શિતા પર સવાલો
ભારતના ચૂંટણી પંચે માહિતી અધિકાર (RTI) કાયદા હેઠળ બિહારમાં 2003ના સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) આદેશની નકલ આપવાનો ઇનકાર કર્યો છે, જેનાથી પારદર્શિતા પર ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા થયા છે. તેના બદલે કમિશને જૂન 2025ના હાલના આદેશની લિંક આપી છે, જ્યારે વિપક્ષ અને કાર્યકરો આ પ્રક્રિયાને લોકશાહી માટે ખતરો ગણાવી રહ્યા છે. ઘટનાની વિગતો પારદર્શિતા કાર્યકર્તા અંજલી ભારદ્વાજે RTI દ્વારા 2003ના બિહાર SIR આદેશ, માર્ગદર્શિકા, ફોર્મ અને દસ્તાવેજોની યાદી માંગી હતી, જેને ચૂંટણી પંચે 27 ઓગસ્ટ, 2025ના રોજ નકારી કાઢી હતી. કમિશને 24 જૂન, 2025ના આદેશની લિંક આપી હતી, જે પહેલાથી જ વેબસાઇટ પર છે, અને કહ્યું હતું કે તેનાથી આગળ કોઈ માહિતી નથી. આ આદેશ 2003ના આદેશની વિગતોથી વંચિત છે, જેનો ઉલ્લેખ 21 જુલાઈ, 2025ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટમાં રજૂ કરાયેલા સોગંદનામામાં પણ કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ તેની નકલ જોડાયેલ નથી. ૨૦૦૩ના SIRમાં નાગરિકતા સાબિત કરવા માટે ચાર દસ્તાવેજો (NRC, નાગરિકતા પ્રમાણપત્ર, પાસપોર્ટ અથવા જન્મ પ્રમાણપત્ર) માંગવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે ૨૦૨૫ની પ્રક્રિયામાં ૧૧ દસ્તાવેજોની માંગ કરવામાં આવી હતી, જેમાં આધાર, રેશન કાર્ડ અથવા મતદાર કાર્ડનો સમાવેશ થતો નથી. વિપક્ષનું કહેવું છે કે આ કડક શરતો બિહારના ગરીબ અને સ્થળાંતરિત મતદારોને મતદાનના અધિકારથી વંચિત કરી શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટમાં ચાલી રહેલા કેસોમાં, મનોજ ઝા અને યોગેન્દ્ર યાદવ સહિતના વિપક્ષી નેતાઓએ આરોપ લગાવ્યો છે કે 1 ઓગસ્ટ, 2025 ના રોજ પ્રકાશિત ડ્રાફ્ટ યાદીમાંથી 65 લાખ મતદારોના નામ દૂર કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં 22 લાખ કથિત રીતે મૃત, 7 લાખ બેવડી નોંધણી અને 35 લાખ સ્થળાંતરિત અથવા શોધી ન શકાય તેવા જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા. એડવોકેટ પ્રશાંત ભૂષણે જણાવ્યું હતું કે ચૂંટણી પંચે કાઢી નાખેલા મતદારોની યાદી અને કારણો શેર કર્યા નથી, જ્યારે બૂથ લેવલ એજન્ટો (BLEs) ને પણ માહિતીથી વંચિત રાખવામાં આવ્યા હતા. RTI કાર્યકર્તા વેંકટેશ નાઈકે ચૂંટણી પંચ પાસેથી ગેરકાયદેસર મતદારોનો સમાવેશ કરનારા ચૂંટણી અધિકારીઓ સામે લેવામાં આવેલી કાર્યવાહીની વિગતો માંગી હતી, પરંતુ પંચે દાવો કર્યો હતો કે કોઈ રેકોર્ડ નથી. ભારદ્વાજે કહ્યું હતું કે પંચ પાસે રાષ્ટ્રવ્યાપી SIR ના નિર્ણય સંબંધિત કોઈ ફાઇલ અથવા સ્વતંત્ર વિશ્લેષણ નથી, જે તેની વિશ્વસનીયતાને નુકસાન પહોંચાડે છે. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનીશ કુમારે 17 ઓગસ્ટ, 2025 ના રોજ જણાવ્યું હતું કે આ પ્રક્રિયા 2003 ની જેમ નિયમિત છે, પરંતુ 2003 થી વિપરીત, 2025 ની પ્રક્રિયા ચૂંટણીના થોડા મહિના પહેલા અને પૂરની મોસમ દરમિયાન હાથ ધરવામાં આવી હતી. કરવામાં આવી રહ્યું છે, જેની ટીકા થઈ છે. સુપ્રીમ કોર્ટે 12 ઓગસ્ટ, 2025 ના રોજ કહ્યું હતું કે જો 'મૃત' જાહેર કરાયેલા મતદારો જીવંત મળી આવે તો તે તાત્કાલિક હસ્તક્ષેપ કરશે. કોર્ટે ચૂંટણી પંચને કાઢી નાખેલા મતદારોને નોટિસ અને સુનાવણી આપવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો, પરંતુ વિપક્ષ કહે છે કે આ પ્રક્રિયા નાગરિકતા ચકાસવાની 'અસ્પષ્ટ' રીત છે, જે લાખો મતોથી વંચિત રહી શકે છે. "ચૂંટણી પંચ એક બંધારણીય સંસ્થા છે, પરંતુ તેનું મૌન અને અપારદર્શક વલણ લોકશાહી માટે ઝેર છે." - અંજલિ ભારદ્વાજ સંદર્ભો ધ વાયર, ડેક્કન હેરાલ્ડ, હિન્દુ, મની લાઇફ, માધ્યમિકા ઓનલાઇન, એક્સ-પોસ્ટ
