કૌમની ગફલત અને બરબાદી પર મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદનું દર્દ
આહ! કોઈ નથી, બધા ગુમરાહ (ભટકી) થઈ ગયા; બધા નકામા નીકળ્યા, બધા ગફલતમાં ડૂબી ગયા, બધા પર મોતની ઊંઘ છવાઈ ગયા; બધાએ એક જ સરખી હલાકત (વિનાશ) નો ઘૂંટડો પી લીધો, બધા એક જ પ્રકારની તબાહીઓ પર તૂટી પડ્યા; બધાએ ખુદાને છોડી દીધો, બધાએ તેની મહોબ્બતથી મોઢું ફેરવી લીધું, બધાએ તેના સંબંધને કલંકિત કરી દીધો; બધા પારકાના થઈ ગયા, બધાએ પારકાના ઉંબરાની ધૂળ ચાટી અને બધાએ એકસાથે મળીને ગંદકી અને નાપાક વસ્તુઓ સાથે પ્રેમ કર્યો. આહ! બધાએ સંકલ્પ (અહદ) કરી લીધો કે આપણે એક જ સમયે ગુમરાહ થઈ જઈશું અને બધાએ કસમ ખાઈ લીધી છે કે આપણે એક જ સમયે ખુદાના પોકારથી ભાગીશું. આહ! બધા તેનાથી ભાગી ગયા, બધાએ ટોળેટોળાં બનીને તેની સાથે બેવફાઈ કરી; કોઈ નથી જે તેના માટે રડે, કોઈ નથી જે તેના ઇશ્કમાં આહ અને નાલા (આક્રંદ) કરે; તેની મહોબ્બતની વસ્તીઓ ઉજ્જડ થઈ ગઈ, તેના પ્રેમ અને સ્નેહના ઘરાના મટી ગયા, તેના ઘેટા-બકરાના ઝુંડનો કોઈ રખેવાળ ન રહ્યો, અને તેના ખેતરોની રક્ષા માટે કોઈ આંખ ન જાગી! બધા શેતાનની પાછળ દોડ્યા, બધાએ ઇબલીસ સાથે આશિકી કરી અને બધાએ બદચલન સ્ત્રીઓની જેમ પોતાની દોસ્તી માટે તેને પોકાર્યો! પછી આના પર કયામત એ છે કે કોઈને નદામત (શરમ) નથી, કોઈનું માથું શરમથી ઝૂકતું નથી, કોઈના ગળામાંથી તૌબા અને ઇનાબત (ક્ષમાયાચના) નો અવાજ નીકળતો નથી, કોઈના કપાળમાં સજદા માટે બેચેની નથી; કોઈ નથી જે રૂઠેલા (નારાઝ ખુદા) ને મનાવવા માટે દોડી જાય અને કોઈ નથી જે પોતાની બદહાલી અને હલાકત પર ફૂટી-ફૂટીને આક્રંદ અને વિલાપ કરે! આહ! હું શું કરું અને ક્યાં જાઉં અને કઈ રીતે તમારા દિલની અંદર ઉતરી જાઉં અને એવું કઈ રીતે થાય કે તમારા આત્માઓ (રૂહ) પાછા ફરી જાય અને તમારી ગફલત મરી જાય? આ શું થઈ ગયું છે કે તમે પાગલો કરતાં પણ બદતર થઈ ગયા છો અને દારૂના નશામાં ચૂર લોકો તમારા કરતાં વધુ અક્કલમંદ છે. તમે કેમ પોતાની જાતને હલાક (બરબાદ) કરી રહ્યા છો અને કેમ તમારી અક્કલ પર એવો પ્લેગ (મહામારી) છવાઈ ગયો છે કે બધું જ કહો છો, સમજો છો, છતાં ન તો સચ્ચાઈનો માર્ગ તમારી સામે ખૂલે છે અને ન તો તમે ગુમરાહીના પગલાંને છોડો છો!!" - મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદ રહમતુલ્લાહ અલયહિ
