પાંચ વ્યાપક તફસીરો (પાંચ જામિઅ તફાસીર)
શેખ-ઉલ-હદીસ હઝરત મૌલાના મોહમ્મદ તકી ઉસ્માની સાહેબ દામત બરકાતુહુમ પોતાની પ્રખ્યાત તસ્નીફ (રચના) "ઉલૂમ-ઉલ-કુરઆન" માં લખે છે: "આ પાંચ તફસીરો (એટલે કે તફસીર-એ-કબીર, તફસીર ઇબ્ન કસીર, તફસીર-એ-કુર્તુબી, તફસીર રૂહ-ઉલ-મઆની અને તફસીર-એ-કશ્શાફ) અહકર (આ નાચીઝ) ના મામૂલી ઝૌક (પસંદ) મુજબ એવી છે કે જો કોઈ વ્યક્તિ માત્ર આના પર જ ઇક્તિફા (સંતોષ) કરી લે, તો ઇન્શાઅલ્લાહ તઆલા સામૂહિક રીતે આ તેને બીજી તફસીરોથી બેનિયાઝ (મુક્ત) કરી દેશે. આ અહકરનો વ્યક્તિગત અભિપ્રાય હતો, પાછળથી મારા મખદૂમ બુઝુર્ગ હઝરત મૌલાના સૈયદ મોહમ્મદ યુસુફ બનૂરી સાહેબ મદ્દ ઝિલ્લુહુમુલ આલીના એક મકાલા (લેખ) થી આની લગભગ અક્ષરશઃ તાઈદ (પુષ્ટિ) થઈ ગઈ, ફલિલ્લાહિત હમ્દ. મૌસૂફ પોતાના મૂલ્યવાન મકાલા "યતીમતુલ બયાન" માં લખે છે : 'કેમ કે અઝીઝ ઉંમર ઓછી છે, આફાત-એ-ઝમાના (ઝમાનાની મુસીબતો) વધુ છે અને આપણા દોરમાં હિંમતો પસ્ત અને અઝાઇમ (ઈરાદાઓ) નબળા પડી ગયા છે... એટલા માટે હું મારા તાલિબે-ઇલ્મ (વિદ્યાર્થી) ભાઈઓને ચાર એવી તફસીરો તરફ નિર્દેશ કરવા માંગું છું કે જો કોઈ વ્યક્તિ તેમના પર કનાઅત (સંતોષ) કરવા માંગે તો તે ઇન્શાઅલ્લાહ તઆલા પૂરતી હશે. ❶. એક તફસીર ઇબ્ન કસીર... જેના વિશે આપણા ઉસ્તાદ (હઝરત અલ્લામા અનવર શાહ સાહેબ કાશ્મીરી રહમતુલ્લાહ અલયહી) ફરમાવતા હતા: "જો કોઈ કિતાબ બીજી કિતાબથી બેનિયાઝ કરી શકે છે તો તે તફસીર ઇબ્ન કસીર છે, જે તફસીર ઇબ્ન જરીરથી બેનિયાઝ કરી દે છે." ❷. બીજી તફસીર-એ-કબીર ઇમામ રાઝી, જેના વિશે આપણા ઉસ્તાદ ફરમાવતા હતા: "કુરઆન કરીમની મુશ્કેલીઓમાં મને કોઈ એવી મુશ્કેલી નથી મળી જેનો ઇમામ રાઝી રહમતુલ્લાહ અલયહીએ ઉલ્લેખ ન કર્યો હોય, એ બીજી વાત છે કે કેટલીકવાર તેઓ મુશ્કેલીઓનો એવો ઉકેલ રજૂ નથી કરી શક્યા જેના પર દિલ સંતુષ્ટ થાય અને તેના વિશે જે કહેવામાં આવ્યું છે 'ફીહિ કુલ્લુ શૈઇન ઇલ્લત-તફસીર' (તેમાં તફસીર સિવાય બધું જ છે), તે તો ખોટી રીતે તેમની મહાનતાને ઓછી કરીને બતાવવા જેવું છે અને કદાચ આ કોઈ એવી વ્યક્તિનું કથન છે જેના પર રિવાયતોનું વર્ચસ્વ હતું અને કુરઆન કરીમના લતાઇફ અને ઉલૂમ તરફ ધ્યાન ન હતું." ❸. ત્રીજી તફસીર રૂહ-ઉલ-મઆની જે મારા નજીક કુરઆન કરીમની એવી તફસીર છે જેમ કે સહીહ બુખારી રહમતુલ્લાહ અલયહીની શરહ (વ્યાખ્યા) ફત્હુલ બારી, સિવાય કે ફત્હુલ બારી એક કલામ-એ-મખ્લૂકની શરહ છે, તેથી તેણે શરહ બુખારીનું જે કરજ ઉમ્મત પર હતું તે ચૂકવી દીધું છે અને અલ્લાહ તઆલાનો કલામ આનાથી ઉચ્ચ અને શ્રેષ્ઠ છે કે કોઈ બશર (ઇન્સાન) તેનો હક અદા કરી શકે. ❹. ચોથી તફસીર અબી અસ્સઊદ છે, જેમાં નઝમ-એ-કુરઆનીને શ્રેષ્ઠ ઇબારતમાં બયાન કરવા પર ખાસ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે અને તે કેટલીકવાર ઝમખ્શરીની કશ્શાફથી બેનિયાઝ કરી દે છે.' આ ઇબારતમાં તફસીર-એ-કુર્તુબી રહમતુલ્લાહ અલયહીને છોડીને તે જ ચાર કિતાબોનો ઉલ્લેખ તે જ વિશેષતાઓ સાથે કરવામાં આવ્યો છે જે આ નાચીઝની સમજમાં આવી હતી. હઝરત શાહ સાહેબ રહમતુલ્લાહ અલયહી અને તેમના હોનહાર શાિગર્દ હઝરત બનૂરી મદ્દઝિલ્લુહુમ સાથેના આ તવાફુક (સહમતી) પર હું અલ્લાહ તઆલાનો શુક્રગુઝાર છું. __________📝📝__________ (કિતાબ: તહરીર કૈસે સીખેં? સફા નંબર: 270 મુસન્નિફ: મુફ્તી અબુ લુબાબા શાહ મન્સૂર ઇન્તેખાબ: ઇસ્લામિક ટ્યુબ પ્રો એપ)
